Iran tuyên bố lập "vùng cấm" ngoài eo Hormuz sau cuộc chiến tàu dầu với Mỹ: Chỉ 2 tàu qua eo trong một ngày, Brent chạm 97 USD — và "tuyến đường thu phí" Iran–Oman sắp đăng ký với IMO

Trong 72 giờ từ thứ Bảy 5/9 đến thứ Hai 7/9/2026, cuộc chiến Mỹ – Iran bước sang một giai đoạn mới, không phải bằng bom trên đất liền mà bằng tàu dầu trên biển. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) bắn tên lửa đạn đạo vào một tàu sân bay và một khu trục hạm Mỹ; Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đáp trả bằng cách "vô hiệu hoá vĩnh viễn" ba tàu dầu Iran; Iran tuyên bố tấn công ba tàu dầu đi "tuyến không được phép" và ba tàu liên quan tới Mỹ; rồi đến thứ Hai, Chủ tịch Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohsen Rezaei thông báo Tehran sẽ lập một "vùng cấm" (exclusion zone) bên ngoài eo biển Hormuz, chặn mọi tàu định đi qua eo mà không có phép của Iran.

Kết quả đo được ngay lập tức: theo hãng phân tích hàng hải Kpler, chỉ 2 tàu qua eo Hormuz trong ngày thứ Bảy 5/9 và 6 tàu ngày Chủ nhật 6/9 — bình quân trượt 10 ngày còn 10 tàu/ngày, thấp nhất kể từ tháng 5, so với khoảng 130 tàu/ngày trước chiến tranh. Dầu Brent đóng cửa phiên thứ Sáu 5/9 ở 96,28 USD/thùng, cao nhất kể từ 24/7, tăng 8% trong tuần; sáng thứ Hai 7/9 chạm 97 USD. Bài viết này phân tích ba tầng leo thang đang diễn ra song song, vì sao "vùng cấm" khác về bản chất so với các đợt đóng eo trước, và điều đó có ý nghĩa gì với lạm phát, các ngân hàng trung ương sắp họp và thị trường Việt Nam.

1. Diễn biến: từ tên lửa vào tàu sân bay đến "vùng cấm"

2. Vì sao "vùng cấm" là bước leo thang khác về chất

Từ khi chiến tranh nổ ra ngày 28/2/2026, Iran đã trên thực tế đóng eo Hormuz — nơi 20% nguồn cung dầu thế giới, tương đương 20 triệu thùng/ngày, đi qua trước chiến tranh. Nhưng suốt sáu tháng, cách Iran "đóng" là đe doạ bắn tàu đi tuyến không được phép — một trạng thái mập mờ mà cả hai bên đều tận dụng để kể câu chuyện của mình. Washington nói eo "mở", Tổng thống Trump nói Mỹ "kiểm soát hoàn toàn", Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent nói gần đây có 17 triệu thùng/ngày được xuất ra. Số liệu Kpler nói ngược lại: bình quân 10 ngày chỉ 13 tàu/ngày tính đến thứ Bảy, giảm xuống 10 tàu/ngày tính đến Chủ nhật.

"Vùng cấm" công khai chấm dứt sự mập mờ đó theo ba cách:

• Chuyển từ răn đe sang quản lý. Iran không còn chỉ tuyên bố "chúng tôi có thể bắn" mà vẽ một khu vực địa lý, bắt đầu từ chính đường phong toả của Mỹ. Hai vùng kiểm soát chồng lên nhau ở cùng một vùng biển — đây là công thức cho va chạm trực tiếp giữa hải quân hai nước, chứ không chỉ giữa hải quân với tàu thương mại.
• Đi kèm một cơ chế "hợp pháp hoá". Cùng ngày Rezaei nói về vùng cấm, Baghaei nói tuyến đường Iran – Oman sẽ được đăng ký với IMO. Nếu thành công, Iran có thể biến việc đóng eo thành một hệ thống đường thuỷ có giấy phép, kèm khả năng thu phí — điều Washington đã phản đối gay gắt trong suốt quá trình đàm phán. Với các chủ tàu và công ty bảo hiểm, một tuyến đường có đăng ký IMO, dù do Iran kiểm soát, có thể "dễ chấp nhận" hơn vùng xám hiện tại. Đó chính là mục tiêu của Tehran.
• Thay đổi mục tiêu tấn công. Cho tới cuối tháng 8, mục tiêu chính của Mỹ là đảo Larak và hạ tầng ven bờ; nay Mỹ chuyển sang đội tàu dầu — nguồn thu duy nhất còn lại của Iran qua "hạm đội bóng tối" né trừng phạt. Đô đốc Cooper đe doạ "phá huỷ đội tàu dầu hạn chế và lộ diện của Iran nếu cần". Nhà phân tích Ali Akbar Dareini ở Tehran nói thẳng Iran "có kế hoạch riêng để bảo đảm giá dầu vượt 100 USD".

Nói cách khác, cả hai bên đang gắn quân sự với kinh tế: Mỹ bắn tàu chở nguồn thu của Iran, Iran chặn tàu chở nguồn cung của thế giới. Giáo sư Sina Azodi (Đại học George Washington) tóm tắt: người thắng sẽ là bên "chịu được nhiều tổn thất và trừng phạt hơn" — không bên nào có thể lùi vì "sẽ mất mặt, nên lựa chọn duy nhất là leo thang".

3. Mặt trận thứ hai: Biển Đỏ và tuyến thoát của dầu Saudi

Điểm ít được chú ý nhưng có thể quan trọng hơn cả vùng cấm là chiến sự ở Yemen. Kể từ khi Hormuz gần như đóng, Saudi Arabia đã chuyển phần lớn xuất khẩu dầu sang đường ống Đông – Tây tới cảng Yanbu trên Biển Đỏ, từ đó tàu đi qua eo Bab al-Mandab ra Ấn Độ Dương. Houthi — được Iran hậu thuẫn — đang mở cuộc tấn công lớn nhằm chiếm dải đất ven bờ giáp chính eo biển này, đồng thời bắn vào các cơ sở Aramco ở Abha và Jizan. Nếu Bab al-Mandab cũng trở thành vùng rủi ro cao, "van xả" cuối cùng của dầu vùng Vịnh sẽ bị bóp lại — và thị trường chưa định giá đầy đủ kịch bản đó, vì Brent 97 USD vẫn thấp hơn đỉnh trên 100 USD hồi cuối tháng 7.

Cùng lúc, các nước Vùng Vịnh bắt đầu nói công khai điều họ từng chỉ nói riêng. Tại Diễn đàn Hili ở Abu Dhabi ngày 7/9, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Qatar Majed Al Ansari nói quan hệ đối tác chiến lược với Mỹ "cực kỳ quan trọng nhưng không đủ", và "tự lực về an ninh là con đường duy nhất". Cố vấn ngoại giao UAE Anwar Gargash thừa nhận các nước Vùng Vịnh đã không phản ứng thống nhất trước Iran, và cần "xây lại quan hệ chức năng" với Tehran dù "xây lại niềm tin sẽ khó hơn nhiều". Đây là tín hiệu rằng các nhà sản xuất dầu lớn nhất khu vực đang chuẩn bị cho một cuộc chiến kéo dài, không phải một thoả thuận sắp tới.

4. Giá dầu, giá xăng và bài toán chính trị của Washington

Ở phía Mỹ, chi phí chính trị đang tăng nhanh hơn chi phí quân sự. Khảo sát Reuters/Ipsos cuối tháng 8 cho thấy chỉ 31% người Mỹ ủng hộ cuộc chiến, 63% phản đối; tỷ lệ ủng hộ Tổng thống Trump giảm còn 33% từ mức 40% khi chiến sự bắt đầu — trong khi bầu cử giữa kỳ diễn ra vào tháng 11. Tối 7/9, ông Trump viết rằng "giá dầu sẽ giảm mạnh khi chúng ta THẮNG cuộc chiến với Iran" — một lời hứa ông đã lặp lại nhiều lần kể từ tháng 3 mà thị trường chưa một lần tin. Bộ Tư pháp Mỹ còn đang khôi phục một đạo luật "chiến lợi phẩm" (prize law) từ thời xa xưa để tịch thu tàu dầu Iran — dấu hiệu Washington chuẩn bị kéo dài cuộc chiến kinh tế trên biển thay vì tìm lối thoát.

Ở phía Iran, sức ép cũng hiện rõ: sáng 8/9, Tehran tăng gấp đôi giá xăng cho 15% người dùng vượt hạn mức 110 lít/tháng — lần tăng thứ hai kể từ tháng 12, trong bối cảnh tiêu thụ đạt kỷ lục 145 triệu lít/ngày trong tháng 8 so với năng lực sản xuất 122 triệu lít; đồng rial rơi xuống 2,22 triệu rial/USD. Đợt tăng giá xăng năm 2019 từng châm ngòi biểu tình toàn quốc. Đây là lý do Tehran cần "vùng cấm" và tuyến đường thu phí: chuyển gánh nặng từ ngân sách trong nước sang người dùng dầu toàn cầu.

5. Tác động tới ngân hàng trung ương và thị trường

Thời điểm leo thang rơi đúng vào tuần "bận rộn" nhất của chính sách tiền tệ toàn cầu: ECB họp ngày 10/9 và được thị trường kỳ vọng tăng lãi suất, CPI Mỹ tháng 8 công bố cùng ngày 10/9, Fed họp 16/9 với xác suất tăng lãi suất đã lên cao sau báo cáo việc làm 162.000 hôm 4/9, và BoJ họp 18/9. Các nhà phân tích ước tính dầu duy trì trên 100 USD có thể cộng thêm khoảng 0,8 điểm phần trăm vào lạm phát toàn cầu. Bloomberg ngày 8/9 nhận định thị trường vừa kết thúc một tháng 8 yên ắng bất thường — biên độ euro hẹp nhất từ 2012, Treasury ít biến động nhất trong bất kỳ tháng 8 nào kể từ 2008 — và giai đoạn biến động mạnh sắp trở lại với ba mồi lửa: lãi suất tăng, thâm hụt ngân sách và chiến tranh Trung Đông. Phiên thứ Ba 8/9, S&P 500 mở đầu tuần sau Labor Day giảm nhẹ 0,15% về 7.707 điểm, với Apple, Alphabet, Microsoft giảm hơn 2%, còn Caterpillar, Honeywell, Home Depot tăng — đúng mẫu hình "rời tăng trưởng, vào giá trị" mỗi khi dầu tăng.

Với Việt Nam, kênh truyền dẫn quen thuộc là giá xăng dầu trong nước, chi phí vận tải và CPI — nhưng có hai điểm cần lưu ý riêng cho đợt này. Thứ nhất, nếu Bab al-Mandab bị đe doạ, cước vận tải biển tuyến Á – Âu có thể tăng trở lại như năm 2024, ảnh hưởng doanh nghiệp xuất khẩu sang EU đúng lúc đơn hàng cuối năm. Thứ hai, nhóm cổ phiếu dầu khí (GAS, BSR, PLX, PVD, PVS) từng phản ứng mạnh trong đợt Hormuz đóng hồi tháng 7 nhưng cũng đảo chiều nhanh khi có tin ngừng bắn; với tình hình hiện tại — cả hai bên đều tuyên bố "không lùi" — độ bền của xu hướng giá dầu có thể cao hơn, song rủi ro tin tức bất ngờ (một thoả thuận Iran – Oman được IMO ghi nhận, hoặc một cuộc gặp Trump – Tập ngày 24/9 có nội dung về Iran) cũng lớn tương ứng.

6. Ba tín hiệu cần theo dõi trong 7–10 ngày tới

1. Bản đồ chính thức của "vùng cấm". Nếu vùng này bao gồm cả tuyến ven bờ Oman mà tàu thương mại đang dùng, lưu lượng sẽ xuống dưới 10 tàu/ngày kéo dài. Nếu Iran chừa tuyến Oman như "đường có phép", đó là dấu hiệu Tehran muốn mô hình thu phí hơn là đóng hẳn.
2. Phản ứng của IMO và các hãng bảo hiểm P&I với hồ sơ tuyến đường Iran – Oman. IMO thường không "phê duyệt" tuyến đường theo nghĩa pháp lý, nhưng việc ghi nhận có thể được Iran dùng làm cơ sở tuyên truyền và các hãng bảo hiểm dùng làm căn cứ định phí.
3. Bab al-Mandab. Nếu Houthi chiếm được dải bờ biển giáp eo, hoặc Saudi mở rộng không kích, phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh tại Biển Đỏ sẽ tăng, và Brent có thể vượt 100 USD bất chấp mọi tuyên bố "eo đã mở" từ Washington.

Kết luận

Sáu tháng sau khi chiến tranh bắt đầu, eo Hormuz không còn là một vùng "đóng hay mở" mà đang được hai đối thủ thi nhau thể chế hoá: Mỹ với đường phong toả và luật chiến lợi phẩm, Iran với vùng cấm và tuyến đường đăng ký IMO. Thị trường dầu đang định giá một cuộc đối đầu kéo dài — Brent 97 USD, diesel Mỹ kỷ lục, lưu lượng thấp nhất từ tháng 5 — nhưng vẫn chưa định giá kịch bản Biển Đỏ bị chặn cùng lúc. Với nhà đầu tư, điều quan trọng hơn dự đoán giá dầu tuần tới là hiểu rằng biến số quyết định đã chuyển từ chiến trường sang bản đồ và giấy tờ: ai vẽ được đường ranh mà chủ tàu và hãng bảo hiểm chấp nhận, người đó kiểm soát 20% nguồn cung dầu thế giới.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin và phân tích, không phải lời khuyên đầu tư. Số liệu tổng hợp từ Al Jazeera, CBS News, AP, Reuters, Kpler, AAA, CENTCOM, Bloomberg và Trading Economics tính đến ngày 8/9/2026; diễn biến chiến sự có thể thay đổi nhanh. Nhà đầu tư cần tự đánh giá rủi ro trước khi ra quyết định.