Houthi chiếm đảo Perim, khoá trọn eo Bab el-Mandeb trong 18 giờ: Iran giờ nắm cả hai "cổng" dầu Trung Đông, Brent 105 USD, diesel Mỹ vượt 6 USD — và vì sao "chỉ cấm tàu Saudi" mới là đòn nguy hiểm nhất

Trong chưa đầy hai ngày, 10–11/9/2026, bản đồ an ninh hàng hải Trung Đông đã thay đổi theo cách mà nhiều nhà phân tích coi là bước ngoặt lớn nhất kể từ khi Iran phong toả eo Hormuz hồi đầu năm. Lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn tràn xuống bờ Biển Đỏ của Yemen, chiếm cảng chiến lược Mokha và đảo Zuqar ngày thứ Năm 10/9, rồi sáng thứ Sáu 11/9 đổ bộ lên đảo Perim (Mayun) — hòn đảo núi lửa 13 km² nằm ngay giữa điểm hẹp nhất của eo Bab el-Mandeb, chia eo thành hai luồng tàu. Đến chiều cùng ngày, một quan chức quân sự của chính phủ Yemen được quốc tế công nhận xác nhận với AFP rằng Houthi đã chiếm nốt hai đảo Hanish Lớn và Hanish Nhỏ, nghĩa là cả bốn hòn đảo chiến lược trong eo và toàn bộ bờ Biển Đỏ của Yemen đã nằm trong tay họ sau một chiến dịch "chớp nhoáng 18 giờ".

Thị trường phản ứng ngay lập tức. Dầu Brent bật qua 108 USD/thùng trong phiên thứ Năm — lần đầu vượt 100 USD sau gần bốn tháng — rồi lùi về khoảng 104,6–105 USD cuối phiên thứ Sáu khi Houthi tuyên bố "hàng hải vẫn an toàn". Giá diesel bình quân tại Mỹ lần đầu tiên trong lịch sử vượt 6 USD/gallon ngày 11/9, chưa đầy một tuần trước cuộc họp Fed ngày 16/9 mà thị trường đang định giá 70% khả năng tăng lãi suất. Bài viết này phân tích điều gì thực sự vừa xảy ra, vì sao tuyên bố "chỉ cấm tàu Saudi" của Houthi là một chiến lược tinh vi hơn là một lời trấn an, và chuỗi tác động tới dầu, cước vận tải, bảo hiểm, lạm phát và thị trường Việt Nam.

1. Diễn biến: 18 giờ vẽ lại "Cổng Nước Mắt"

Điều đáng chú ý là tốc độ. Trước chiến dịch, Houthi kiểm soát khoảng một phần ba lãnh thổ Yemen nhưng chỉ một đoạn bờ biển phía bắc quanh Hodeidah. Chỉ trong một tuần giao tranh khiến hàng trăm người chết và hơn 46.000 người phải bỏ chạy (số liệu Tổ chức Di cư Quốc tế IOM ngày 11/9), họ đã thu trọn 200 km bờ biển còn lại. Một quan chức quân sự Yemen nói với AP rằng phía chính phủ "sững sờ" vì không quân Saudi không hề đánh chặn khi Houthi hành quân về Mokha, và suy đoán rằng Riyadh chưa được Washington "bật đèn xanh" cho một chiến dịch không kích quy mô lớn.

2. Vì sao Perim quan trọng hơn cả Mokha

Bab el-Mandeb — tiếng Ả Rập nghĩa là "Cổng Nước Mắt" — chỉ rộng 28 km ở điểm hẹp nhất, và đảo Perim nằm chính giữa. Luồng phía tây (giữa Perim và Djibouti) rộng khoảng 26 km, luồng phía đông (giữa Perim và bờ Yemen) chỉ khoảng 3 km. Từ các ngọn đồi trên đảo, một lực lượng không cần tên lửa tầm xa cũng có thể quan sát, ghi hình, thả mìn hay dùng pháo bờ biển và drone cỡ nhỏ tấn công bất kỳ tàu nào. Nói cách khác, Perim biến Houthi từ một lực lượng bắn vào eo từ xa (như giai đoạn 2023–2025) thành một lực lượng đứng trong eo.

Về quy mô dòng chảy, theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), Bab el-Mandeb từng chuyển tải khoảng 6,2 triệu thùng dầu thô và sản phẩm/ngày, tương đương 10% nguồn cung dầu đường biển toàn cầu; gần một phần ba lưu lượng container thế giới đi qua Biển Đỏ. Cộng với Hormuz đã bị Iran phong toả, hai eo này gộp lại chiếm hơn một phần tư thương mại dầu và sản phẩm dầu đường biển. Euronews dẫn ước tính rằng với cả hai eo bị lực lượng thù địch kiểm soát, khoảng một phần ba thương mại đường biển toàn cầu giờ đi qua vùng nước do Iran hoặc đồng minh của Iran nắm.

Nhà nghiên cứu Farea Al-Muslimi của Chatham House tóm tắt với AFP: Iran giờ không chỉ kiểm soát Hormuz mà còn kiểm soát "điểm nghẽn chiến lược nhất còn lại" của Trung Đông. Đó là một câu ngắn nhưng gói trọn thay đổi về cấu trúc: kể từ khi Hormuz đóng, Saudi Arabia đã chuyển hơn 70% xuất khẩu dầu thô sang cảng Yanbu bên Biển Đỏ qua đường ống Đông–Tây, rồi từ Yanbu đi xuống phía nam qua Bab el-Mandeb để tới khách hàng châu Á. Chiếm được eo này, Houthi — và gián tiếp Tehran — bịt nốt cửa thoát duy nhất còn lại của nhà xuất khẩu dầu lớn nhất thế giới.

3. "Chỉ cấm tàu Saudi": lời trấn an hay chiến lược thu phí chọn lọc?

Ngay khi tin chiếm đảo lan ra, Houthi làm hai việc cùng lúc. Uỷ viên bộ chính trị Hazem al-Assad nói với Al-Araby al-Jadeed rằng "tự do hàng hải và thương mại quốc tế ở Biển Đỏ và Bab el-Mandeb an toàn và trật tự, không có lý do gì để quốc tế lo ngại"; còn người phát ngôn quân sự Yahya Saree tối 11/9 khẳng định hàng hải "an toàn cho mọi công ty, trừ tàu Saudi vốn đã bị cấm". Thoạt nghe, đây là tín hiệu xoa dịu, và giá dầu quả thực lùi gần 3% ngày thứ Sáu.

Nhưng nhìn kỹ hơn, đây chính là kịch bản mà giới phân tích hàng hải lo ngại nhất, vì ba lý do.

3.1. Phong toả chọn lọc rẻ hơn và bền hơn phong toả toàn bộ

Đóng hoàn toàn eo biển sẽ kéo cả Trung Quốc, Ấn Độ, châu Âu vào thế đối đầu và cho Mỹ lý do can thiệp quân sự trực tiếp. Ngược lại, chỉ nhắm vào tàu Saudi khiến phần lớn thế giới không có động cơ hành động, trong khi Saudi vẫn mất đường xuất khẩu. Bài phân tích trên Forbes ngày 11/9 với tựa đề "Houthi không cần đóng Bab el-Mandeb" nêu đúng cơ chế này: một lực lượng có khả năng đe doạ một số tàu là đủ để bảo hiểm đắt hơn hoặc không mua được, đẩy chủ tàu tự nguyện quay lại vòng qua mũi Hảo Vọng.

3.2. Nền tảng cho "phí qua eo"

Euronews dẫn các nguồn tin cho biết trong mùa hè, Houthi đã tham vấn Tehran về việc áp một khoản "phí đi qua an toàn" tại eo. Điều này trùng khớp với việc Iran đang xúc tiến đăng ký "tuyến đường Iran–Oman" với IMO ở Hormuz mà chúng tôi đã phân tích tuần trước. Mô hình chung đang hình thành: thay vì đóng eo, lực lượng kiểm soát bán quyền đi qua. Với việc đứng chân trên Perim, Houthi có phương tiện vật lý để kiểm tra, dừng và "cấp phép" tàu — điều họ chưa từng có khi chỉ bắn tên lửa từ đất liền.

3.3. Bảo hiểm định giá theo năng lực, không theo tuyên bố

Thị trường bảo hiểm rủi ro chiến tranh không tin lời hứa. Theo Al Jazeera, phí bảo hiểm thân tàu cho hành trình qua Bab el-Mandeb đã ở mức 0,5% giá trị tàu mỗi chuyến từ tháng 7, gấp 5 lần vùng bắc Biển Đỏ. Sau khi Houthi đóng quân ngay trong eo, rủi ro "nhầm mục tiêu" hoặc "đổi ý" tăng lên rõ rệt, và các hãng bảo hiểm gần như chắc chắn sẽ thu hẹp phạm vi hoặc tăng phí, bất chấp tuyên bố an toàn. Lloyd's List Intelligence cho biết lưu lượng qua eo đã giảm khoảng 60% so với trước 2023, phục hồi phần nào trong năm nay khi Saudi chuyển hướng, rồi bị "cắt cụt" trở lại sau các đe doạ mới; số liệu ngày 10/9 ghi nhận chỉ 27 tàu qua eo so với 32 tàu ngày hôm trước.

4. Saudi Arabia: từ hai lối thoát xuống còn một, rồi còn nửa

Chuỗi thu hẹp lựa chọn của Riyadh trong sáu tháng qua có thể tóm gọn như sau:

1. Trước chiến tranh: khoảng 6–7 triệu thùng/ngày xuất qua Hormuz từ Ras Tanura và Ju'aymah; Yanbu chỉ là cửa phụ.
2. Sau khi Hormuz đóng: bơm tối đa đường ống Đông–Tây (công suất danh nghĩa 7 triệu thùng/ngày) sang Yanbu, hơn 70% dầu thô đi hướng này, phần lớn xuống phía nam qua Bab el-Mandeb tới châu Á.
3. Từ tháng 7, khi Houthi tuyên bố phong toả tàu Saudi: một phần chuyển hướng lên phía bắc qua Suez hoặc đường ống SUMED của Ai Cập ra Địa Trung Hải rồi vòng châu Phi tới châu Á — hành trình dài hơn 2–3 tuần, tốn thêm chi phí thuê tàu và tiền nhiên liệu; Houthi cũng đã đánh một tàu Saudi ở bắc Biển Đỏ cuối tháng 8 để cho thấy ngay cả tuyến này cũng không an toàn.
4. Từ 11/9: cửa nam bị khoá bởi lực lượng đóng ngay trong eo, còn đường ống Đông–Tây bị tấn công bằng drone. Cả "nguồn" (đường ống) lẫn "cửa ra" (eo biển) đều bị đe doạ đồng thời.

Với Saudi Aramco, hệ quả không chỉ là giá bán. Mỗi thùng dầu phải đi vòng thêm 20 ngày đồng nghĩa với việc cần thêm hàng chục siêu tàu chở dầu (VLCC) trên hành trình, đẩy giá thuê tàu và làm đứt lịch giao hàng của các nhà máy lọc dầu Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản. Việc IRGC lần đầu công khai yêu cầu Yemen phải nằm trong bất kỳ thoả thuận nào với Mỹ cho thấy Tehran coi eo Bab el-Mandeb là quân bài mặc cả tương đương với Hormuz, và sẽ không sớm để đồng minh nhả ra.

5. Thị trường: dầu, diesel, cước, và một Fed đang bị ép hai phía

Điểm mấu chốt là sự kiện này rơi đúng vào tuần "bốn ngân hàng trung ương". ECB vừa tăng lãi suất lần thứ hai lên 2,50% ngày 10/9 với lý do cú sốc cung năng lượng; CPI Mỹ tháng 8 giữ 3,4% với lạm phát lõi tăng 0,3%; và Fed họp ngày 16/9 với xác suất tăng lãi suất 70%. Một cú sốc dầu mới vào đúng thời điểm này khiến Fed bị ép từ hai phía: giá năng lượng đẩy lạm phát toàn phần lên, nhưng diesel 6 USD lại là cú đánh vào tiêu dùng và tăng trưởng. Lịch sử cho thấy các ngân hàng trung ương thường "nhìn xuyên" cú sốc cung ngắn hạn, nhưng sáu tháng chiến tranh liên tiếp đã khiến lập luận "tạm thời" khó đứng vững.

Với ngành vận tải container, thông tin từ tháng 9 cho thấy Maersk và Hapag-Lloyd chỉ vừa mới thận trọng đưa một số tuyến trở lại qua Suez sau khi tạm dừng từ tháng 3. Việc Houthi đóng quân trong eo gần như chắc chắn đảo ngược quá trình này. Cước tuyến Á–Âu vốn đã cao hơn 25–40% so với trước khủng hoảng; nếu các hãng lại quay về mũi Hảo Vọng đồng loạt, thị trường sẽ lặp lại kịch bản đầu 2024 khi cước container tăng gấp đôi trong vài tuần vì thiếu tàu do hành trình kéo dài.

6. Tác động tới Việt Nam: ba kênh truyền dẫn

6.1. Giá xăng dầu và lạm phát

Việt Nam nhập khoảng 60–70% nhu cầu xăng dầu thành phẩm và dầu thô cho hai nhà máy lọc dầu. Brent trên 100 USD kéo dài đồng nghĩa với các kỳ điều hành giá xăng dầu tăng liên tiếp, và diesel — nhiên liệu của vận tải, đánh bắt, nông nghiệp — chịu áp lực lớn nhất vì thị trường diesel toàn cầu đang căng thẳng nhất trong nhóm sản phẩm (diesel Mỹ 6 USD là minh chứng). Đây là kênh truyền dẫn trực tiếp nhất vào CPI, đúng lúc VN-Index vừa có tuần giảm 3,12% và khối ngoại bán ròng 1.650 tỷ đồng.

6.2. Cước vận tải và xuất khẩu sang châu Âu

Châu Âu là thị trường xuất khẩu lớn thứ ba của Việt Nam, và hầu hết hàng đi tàu container qua Biển Đỏ – Suez. Nếu các hãng tàu quay về vòng châu Phi, thời gian giao hàng tăng 10–14 ngày và cước tăng mạnh ngay trước mùa cao điểm cuối năm — bất lợi cho dệt may, da giày, đồ gỗ, thuỷ sản đông lạnh và điện tử. Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp vận tải biển và cảng (HAH, GMD, VOS, PVT) từng hưởng lợi trong đợt tăng cước 2024 có thể được thị trường định giá lại theo hướng tích cực, dù bản chất là hưởng lợi từ gián đoạn chứ không phải tăng trưởng thực.

6.3. Nhóm dầu khí và phân bón

Các mã thượng nguồn và trung nguồn (GAS, PVS, PVD, BSR) thường phản ứng thuận chiều với giá dầu, trong khi nhóm phân phối (PLX, OIL) phụ thuộc vào chênh lệch giữa giá cơ sở và giá bán lẻ được điều hành. Nhóm phân bón (DPM, DCM) chịu tác động hai chiều: giá khí đầu vào tăng, nhưng giá urê thế giới cũng tăng khi chi phí sản xuất ở Trung Đông và châu Âu đội lên. Nhà đầu tư cần phân biệt "hưởng lợi ngắn hạn từ giá" và "hưởng lợi dài hạn từ sản lượng" — chỉ nhóm sau mới xứng đáng với định giá cao hơn bền vững.

7. Ba kịch bản cho những tuần tới

• Kịch bản 1 — Phong toả chọn lọc kéo dài (xác suất cao nhất theo đánh giá của chúng tôi): Houthi giữ đảo, tiếp tục "cấm tàu Saudi", để tàu khác đi qua với mức độ bất định cao; bảo hiểm tăng, một phần hãng tàu vòng châu Phi, Brent dao động 95–110 USD. Saudi tiếp tục không kích hạn chế nhưng không đủ để giành lại các đảo. Đây là kịch bản "nồi nước sôi chậm" — tệ cho lạm phát toàn cầu hơn là cho thị trường chứng khoán trong ngắn hạn.
• Kịch bản 2 — Leo thang thành chiến dịch tái chiếm: Saudi được Mỹ ủng hộ mở chiến dịch không kích và đổ bộ lấy lại Perim và Hanish; Houthi trả đũa bằng cách tấn công mọi tàu và hạ tầng dầu Saudi. Brent có thể vượt 120 USD, chuỗi cung ứng Á–Âu gián đoạn diện rộng, chứng khoán toàn cầu điều chỉnh mạnh. Xác suất thấp hơn vì cả Riyadh lẫn Washington đều không muốn mở mặt trận thứ ba khi đang phải giữ Hormuz.
• Kịch bản 3 — Gói đàm phán "Hormuz + Bab el-Mandeb": việc IRGC đưa Yemen vào điều kiện đàm phán với Mỹ, cộng với cuộc điện đàm giữa ngoại trưởng Iran và Saudi ngày 10/9, gợi ý một khả năng: hai eo biển được đưa lên bàn cùng lúc, đổi lấy nới lỏng trừng phạt hoặc Saudi bỏ phong toả các vùng Houthi kiểm soát. Nếu xảy ra, dầu có thể giảm 15–20 USD rất nhanh — nhưng tiến trình này, nếu có, sẽ tính bằng tháng chứ không phải tuần.

Kết luận

Chiến dịch 18 giờ của Houthi không tạo ra một cuộc khủng hoảng mới mà hoàn tất một cuộc khủng hoảng đã manh nha từ tháng 7: eo Bab el-Mandeb chuyển từ trạng thái "bị đe doạ từ xa" sang "bị chiếm đóng vật lý", và Iran từ chỗ nắm một cổng dầu Trung Đông sang nắm cả hai. Lời hứa "hàng hải an toàn cho mọi công ty trừ Saudi" không phải tín hiệu hạ nhiệt mà là thiết kế của một hệ thống phong toả chọn lọc — rẻ hơn, khó đáp trả hơn, và có thể biến thành trạm thu phí. Với nhà đầu tư, biến số cần theo dõi trong hai tuần tới không phải là tuyên bố của các bên mà là ba con số: số tàu qua eo mỗi ngày theo Lloyd's List và Kpler, báo giá bảo hiểm chiến tranh của thị trường London, và quyết định của Fed ngày 16/9 — bởi một Fed tăng lãi suất giữa cú sốc dầu 105 USD sẽ là tổ hợp mà thị trường chưa từng phải định giá trong hơn ba thập kỷ.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin và phân tích, không phải lời khuyên đầu tư. Số liệu tổng hợp từ AP/NPR, AFP/Times of Israel, Euronews, The National, OilPrice.com, Al Jazeera, Forbes, Lloyd's List Intelligence, EIA, IOM và The Rio Times tính đến ngày 12/9/2026; tình hình chiến sự thay đổi nhanh và một số thông tin từ vùng chiến sự chưa thể kiểm chứng độc lập. Nhà đầu tư cần tự đánh giá rủi ro trước khi ra quyết định.