Thương chiến Mỹ – Canada leo thang: Ottawa áp thuế trả đũa 15–50% lên 700 mặt hàng Mỹ từ 8/9, Trump dọa thuế ô tô 50% từ 1/1/2027

Cập nhật: 2/9/2026 — Mảng: Vĩ mô / Địa chính trị

Còn đúng sáu ngày nữa, vào thứ Hai 8/9/2026, Canada sẽ chính thức kích hoạt gói thuế trả đũa lớn nhất kể từ khi cuộc chiến thương mại với Mỹ bắt đầu năm 2025. Hơn 700 dòng sản phẩm Mỹ – từ thép, sữa, thiết bị gia dụng, máy nông nghiệp, giấy và bột giấy, nhựa cho tới điện tử – sẽ chịu mức thuế 15% đến 50%, áp lên tổng kim ngạch 27,6 tỷ CAD (khoảng 19,9 tỷ USD). Con số này được Ottawa tính toán để "khớp từng đô-la" với gói thuế 50% mà Washington áp lên khoảng 20 tỷ USD hàng Canada từ rạng sáng thứ Bảy 22/8, sau khi ba ngày đàm phán tại Washington sụp đổ ngay trước hạn chót.

Đây không còn là một tranh chấp thương mại thông thường. Thủ tướng Mark Carney dùng từ "chiến tranh" ("Bạn ở trong chiến tranh khi bị tấn công. Chúng ta đã bị tấn công"), còn Tổng thống Donald Trump gọi ông là "Thống đốc Carney", tuyên bố "Canada sẽ không còn được đối xử như một tiểu bang", và ngày 24/8 tung thêm đòn thứ hai: nâng thuế ô tô Canada lên 50% và lần đầu áp thuế 50% lên phụ tùng ô tô kể từ 1/1/2027. Với nhà đầu tư toàn cầu, câu chuyện quan trọng không nằm ở 20 tỷ USD hàng hóa, mà ở việc mối quan hệ thương mại song phương lớn thứ hai thế giới (872,3 tỷ USD năm 2025) đang bước vào vòng xoáy ăn miếng trả miếng đúng lúc lợi suất trái phiếu toàn cầu tăng vọt và Fed đang cân nhắc nâng lãi suất.

1. Diễn biến: từ "đã có thỏa thuận" tới đổ vỡ trong 72 giờ

Điểm đáng chú ý là tốc độ đảo chiều. Chỉ ba ngày sau khi Trump công khai nói "đã có thỏa thuận", hai bên đổ lỗi cho nhau: Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer nói Canada "từ chối chốt thỏa thuận theo các điều khoản đã thống nhất" và "đưa ra yêu cầu mới, rút lại cam kết"; Carney nói Mỹ "đòi quá nhiều và cho quá ít". Với thị trường, đây là lời nhắc rằng bất kỳ "thỏa thuận" nào được công bố qua mạng xã hội cũng chưa phải là thỏa thuận cho đến khi có văn bản.

2. Gói trả đũa của Canada: chọn mục tiêu có chủ đích

Danh sách 700 mặt hàng không được chọn ngẫu nhiên. Thép và nhôm nhắm vào các bang công nghiệp Trung Tây; sữa nhắm vào Wisconsin, New York và các bang nông nghiệp; máy nông nghiệp và thiết bị gia dụng nhắm vào những nhà sản xuất lớn ở Iowa, Illinois, Ohio; giấy và bột giấy nhắm vào vùng Đông Bắc. Đây là chiến thuật quen thuộc từ vòng thuế 2025: gây thiệt hại tập trung ở những khu vực có ảnh hưởng chính trị, trong bối cảnh Mỹ đang tiến vào mùa bầu cử giữa kỳ tháng 11/2026.

Ottawa cũng cố ý giữ quy mô "khớp từng đô-la" thay vì vượt trội, để tránh mở cửa cho Trump viện dẫn "leo thang từ phía Canada". Kèm theo là gói 7,5 tỷ CAD hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ – dấu hiệu Ottawa chuẩn bị cho một cuộc đối đầu kéo dài nhiều tháng chứ không phải vài tuần. Khảo sát của Angus Reid Institute cho thấy ba phần tư người Canada ủng hộ quyết định rời bàn đàm phán, nghĩa là Carney có vốn chính trị để không nhượng bộ sớm.

3. Đòn ô tô: mối đe dọa thật sự cho cả hai bên

Nếu gói thuế 22/8 chỉ chạm 5% xuất khẩu của Canada, thì lời đe dọa ngày 24/8 về thuế 50% lên ô tô và phụ tùng từ 1/1/2027 mới là điểm có thể làm đứt gãy chuỗi cung ứng Bắc Mỹ. Ngành ô tô Mỹ – Canada – Mexico đã tích hợp suốt hơn 30 năm dưới NAFTA rồi CUSMA/USMCA: một chiếc xe lắp ráp ở Michigan có thể chứa linh kiện qua lại biên giới Ontario nhiều lần trước khi hoàn thiện. Flavio Volpe, Chủ tịch Hiệp hội Nhà sản xuất phụ tùng ô tô Canada, cảnh báo thẳng: thuế phụ tùng "sẽ do các dây chuyền lắp ráp Mỹ trả", và nếu thiếu những linh kiện đặc thù đó, "lắp ráp ô tô trên toàn nước Mỹ sẽ dừng lại".

Phản ứng của thị trường ngày 24/8 cho thấy giới đầu tư hiểu rõ điều này: những cổ phiếu giảm mạnh nhất là Stellantis và Ford – các hãng Mỹ và liên doanh có nhà máy ở Ontario – chứ không phải doanh nghiệp Canada. Canada cũng là khách hàng mua ô tô sản xuất tại Mỹ lớn nhất thế giới, nên bất kỳ đòn trả đũa nào lên xe hơi Mỹ đều lập tức ảnh hưởng tới doanh số của Detroit.

Thủ hiến Ontario Doug Ford đã nâng mức đe dọa lên tầm năng lượng và khoáng sản: "Mọi thứ đều nằm trên bàn", bao gồm cắt điện cho 1,5 triệu hộ gia đình và doanh nghiệp Mỹ và ngừng xuất khẩu khoáng sản chiến lược. Trump đáp trả rằng "phần lớn điện, dầu và khí Canada nhận được đều đi qua lãnh thổ Mỹ". Kịch bản vũ khí hóa năng lượng vẫn là đe dọa lời nói, nhưng nó cho thấy vòng xoáy leo thang đã lan từ thuế quan sang hạ tầng.

4. Ai thực sự trả thuế?

Một nghiên cứu của Viện Kinh tế Thế giới Kiel được trích dẫn rộng rãi cho thấy nhà nhập khẩu và người tiêu dùng Mỹ gánh tới 96% gánh nặng thuế quan trong các vòng thuế trước. Đợt thuế 50% lần này chạm 550 mặt hàng tiêu dùng nhập từ Canada – từ giày trượt băng, giấy vệ sinh, sơn tới đồ uống có cồn – ngay khi lạm phát Mỹ đang được dầu trên 95 USD/thùng thổi bùng trở lại và thị trường định giá khoảng 70% khả năng Fed nâng lãi suất 25 điểm cơ bản tại cuộc họp 15–16/9.

Ở chiều ngược lại, Canada xuất hơn ba phần tư hàng hóa sang Mỹ, nên tác động tuyệt đối lên GDP Canada lớn hơn nhiều lần so với Mỹ. Chuyên gia thương mại Julian Karaguesian (Đại học McGill) nhận định thuế 50% "về cơ bản sẽ đẩy hàng trăm mặt hàng Canada ra khỏi thị trường Mỹ". Điểm bất cân xứng này là lý do Ottawa vừa trả đũa vừa tung gói hỗ trợ 7,5 tỷ CAD.

Cần lưu ý về con số thâm hụt: Trump nói Mỹ "mất 60 tỷ USD mỗi năm" vào tay Canada; số liệu Statistics Canada cho thấy thặng dư của Canada với Mỹ chỉ 9,9 tỷ CAD (khoảng 7,1 tỷ USD), và phần lớn thặng dư đến từ dầu thô mà các nhà máy lọc dầu Mỹ chủ động mua.

5. Phản ứng thị trường: bình tĩnh bề mặt, rủi ro tích tụ

Điều đáng ngạc nhiên là thị trường tài chính phản ứng khá nhẹ với vòng leo thang này. Ngày 25/8, khi Canada công bố danh sách trả đũa, S&P 500 tăng 0,2%, Nasdaq tăng 0,5%, S&P/TSX của Toronto tăng 0,6%, USD Index gần như đi ngang quanh 98,96 và đô-la Canada nhích nhẹ. Vàng dao động quanh 4.696 USD/oz hôm đó (trước khi rơi về vùng 4.300 USD đầu tháng 9 vì lợi suất tăng).

Có ba cách giải thích. Thứ nhất, sau hơn một năm "thuế – hoãn – thuế", thị trường đã quen với mô hình leo thang rồi xuống thang của Trump và tạm coi 8/9 là mốc đàm phán hơn là mốc thực thi. Thứ hai, 20 tỷ USD chỉ là một phần nhỏ trong 872 tỷ USD thương mại song phương. Thứ ba, tâm điểm của thị trường tuần này nằm ở nơi khác: đợt bán tháo trái phiếu toàn cầu, dầu vượt 95 USD sau vụ hai tàu chở dầu bị tấn công ở eo biển Hormuz, và cuộc họp Fed giữa tháng 9.

Nhưng chính sự bình thản đó là rủi ro. Nếu ngày 8/9 trôi qua mà không có thỏa thuận và Nhà Trắng đáp trả bằng cách đẩy sớm thuế ô tô, thị trường sẽ phải định giá lại cùng lúc ba biến số: lạm phát hàng hóa cao hơn (ủng hộ Fed nâng lãi), biên lợi nhuận ngành ô tô thu hẹp, và rủi ro Canada dùng năng lượng làm đòn bẩy trong lúc giá dầu đã căng.

6. Hàm ý cho châu Á và Việt Nam

Với Việt Nam, cuộc chiến này có ba kênh lan tỏa. Kênh thứ nhất là tiền lệ pháp lý và đàm phán: sau khi Tòa án Tối cao Mỹ vô hiệu hóa thuế IEEPA vào tháng 2/2026, chính quyền Trump đã chuyển sang các công cụ khác (Mục 232, 301, 122) và cách ứng xử với Canada – một đồng minh thân cận nhất – cho thấy Washington sẵn sàng rút lại "thỏa thuận" đã công bố nếu đối tác không chấp nhận điều khoản bổ sung, kể cả điều khoản hạn chế ký FTA với nước thứ ba. Việt Nam, vốn đang thực thi khung thuế đối ứng và đối mặt với các cuộc điều tra Mục 301, cần đọc kỹ tín hiệu này.

Kênh thứ hai là chuyển hướng thương mại. Khi hàng Canada bị đẩy ra khỏi thị trường Mỹ ở nhóm nội thất, quần áo, thiết bị điện tử, nhà nhập khẩu Mỹ sẽ tìm nguồn thay thế – và Việt Nam là ứng viên hàng đầu ở nội thất gỗ và dệt may. Ngược lại, hàng Mỹ bị Canada áp thuế (thiết bị gia dụng, điện tử, nhựa) có thể tạo dư địa cho hàng xuất khẩu châu Á vào Canada, thị trường mà Việt Nam đã có ưu đãi CPTPP.

Kênh thứ ba là tỷ giá và dòng vốn. Một cuộc chiến thương mại kéo dài giữa hai nền kinh tế Bắc Mỹ thường làm USD mạnh lên nhờ vai trò trú ẩn, trong khi CAD chịu áp lực; với Việt Nam, USD mạnh cộng lãi suất Mỹ cao đồng nghĩa áp lực tỷ giá VND và khối ngoại thận trọng hơn đúng lúc thị trường đang chờ hiệu ứng nâng hạng FTSE.

Điều cần theo dõi

• 8/9: Canada thực thi thuế trả đũa hay hoãn phút chót nếu đàm phán nối lại. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đã nói Trump "muốn Canada quay lại bàn đàm phán với thiện chí".
• Phản ứng của Nhà Trắng: khả năng đẩy sớm thuế ô tô 50% trước mốc 1/1/2027, hoặc mở rộng danh mục 20 tỷ USD.
• 15–16/9: Cuộc họp Fed – thuế quan mới là một lý do bổ sung cho lập trường "diều hâu" của Chủ tịch Kevin Warsh.
• Tháng 1/2027: Rà soát định kỳ CUSMA/USMCA, nơi toàn bộ khuôn khổ tự do thương mại Bắc Mỹ có thể bị đặt lại trên bàn.
• Ontario: bất kỳ động thái thực tế nào về điện hoặc khoáng sản chiến lược sẽ là bước leo thang chất lượng mới.

Kết luận

Cuộc chiến thương mại Mỹ – Canada đã đi từ tranh cãi về sữa và gỗ xẻ năm 2025 tới đe dọa đứt gãy chuỗi cung ứng ô tô Bắc Mỹ và vũ khí hóa năng lượng năm 2026. Mốc 8/9 sẽ cho biết Ottawa có thực sự "khớp từng đô-la" hay hai bên tìm được lối thoát phút chót như nhiều lần trước. Trong ngắn hạn, thị trường đang định giá kịch bản "leo thang có kiểm soát"; rủi ro thực sự là kịch bản thuế ô tô được đẩy sớm giữa lúc lãi suất, giá dầu và lợi suất trái phiếu đều đang ở ngưỡng nhạy cảm. Với Việt Nam, đây vừa là cơ hội chuyển hướng thương mại, vừa là lời cảnh báo về cách Washington đàm phán ngay cả với đồng minh gần nhất.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết chỉ nhằm mục đích thông tin và phân tích, không phải lời khuyên đầu tư. Số liệu tính đến ngày 2/9/2026, tổng hợp từ Al Jazeera, CNBC, NPR, Reuters, AP, Bộ Tài chính Canada và Statistics Canada. Độc giả cần tự đánh giá rủi ro trước khi ra quyết định.